Dökümhanede Kum Taşıma: Bant, Elevatör, Pnömatik

Yazan: Kadir Yılmaz, ZENES Makina Mühendislik kurucusu (20 yılı aşkın dökümhane deneyimi)

Dökümhanede kum hangi sistemle taşınır?

Yaş (yeşil) kum neredeyse her zaman bantlı konveyör ve kovalı elevatörle taşınır. Kuru yeni kum ve rejenere reçineli kum için yoğun fazlı pnömatik taşıma daha temiz ve esnektir. Kalıp bozmadan çıkan sıcak, topak ve metal parçalı kum için titreşimli konveyör kullanılır. Doğru seçim kumun nemine, sıcaklığına, mesafeye ve saatlik debiye bağlıdır.

Sistemler ve tipik değerler

Sistem	Uygun kum	Tipik debi	Not
Bantlı konveyör	Yaş kum, kuru kum	10–200 t/saat	Bant 500–1.000 mm, eğim en fazla 15–18°
Kovalı elevatör	Yaş ve kuru kum	10–150 t/saat	Dikey taşıma, mikser ve silo besleme
Titreşimli konveyör	Sıcak dönüş kumu, topaklı kum	10–100 t/saat	Kalıp bozma altı ve metal ayırma öncesi
Helezon	Kuru kum, toz	2–30 t/saat	Kısa mesafe, dozajlama
Pnömatik, yoğun faz	Kuru yeni kum, rejenere kum	2–40 t/saat	200–300 m'ye kadar, düşük hız, az aşınma
Pnömatik, seyreltik faz	Toz, küçük miktar kum	1–10 t/saat	Yüksek hız, dirseklerde hızlı aşınma

Bu değerler tipik aralıktır; tesise ve üreticiye göre değişir.

Bantlı konveyör ve elevatör

Yeşil kum tesislerinde kum devresi bant ve elevatörle döner: kalıp bozma → manyetik ayırıcı → elek → soğutucu → silo → mikser → kalıplama. Bant ucuz ve basittir ama kum sıcaklığına dikkat. Standart lastik bant 60–70 °C üzerinde hızlı bozulur; sıcak dönüş kumunda 120–150 °C'ye dayanıklı bant seçilir. Aktarma noktaları hem toz hem kum kaybı demektir. Her aktarma noktasına kapalı şutü ve emiş ağzı koyun.

Elevatörde kova malzemesi ve zincir/bant tipi kumun aşındırıcılığına göre seçilir. Yaş kum kovaya yapışabilir; kova boşaltma hızı ve şekli önemlidir.

Pnömatik taşıma

Pnömatik sistemde kum basınçlı bir tankta (gönderici) hava ile boruya itilir. Yoğun fazda kum boruda düşük hızla, tapalar halinde ilerler; bu sayede boru ve dirsek aşınması azalır, kum tanesi kırılmaz. Boru hattı binanın içinden ve üstünden kolay geçer, bant konveyörün kapladığı zemini boşaltır.

Pnömatik taşımanın sınırı nemdir. Bentonitli yaş kum boruda tıkanır, o yüzden yaş kumda kullanılmaz. En çok şu işlerde görülür: yeni kumun silodan tesise taşınması, rejenerasyondan mikser silolarına dönüş, maçahane beslemesi.

Hava tüketimi kompresör seçimini belirler. Mesafe, yükseklik ve dirsek sayısı arttıkça tüketim artar. Kompresörü mevcut hava hattına bağlamak yerine taşıma için ayrı kompresör ve kurutucu koymak çoğu zaman daha az sorun çıkarır; nemli hava kumu boruya yapıştırır.

Seçim kriterleri

Kumun nemi ve sıcaklığı: yaş kum bant, kuru kum pnömatik veya bant, sıcak kum titreşimli veya ısıya dayanıklı bant.
Debi: mikserin ve kalıplama hattının en yüksek saatlik ihtiyacı + %20–30 pay.
Güzergah: mesafe, yükseklik, dirsek sayısı, binada boş kalan alan.
Aşınma: silis kumu aşındırıcıdır. Pnömatik hatta seramik veya bazalt kaplı dirsekler, bantta aşınmaya dayanıklı sıyırıcılar kullanılır.
Toz: aktarma noktaları ve silo havalandırması filtreye bağlanmalı.
Bakım erişimi: bant gerdirme, elevatör alt kasnak temizliği, pnömatik tank vanaları kolay ulaşılabilir olmalı.

Sahadan notlar

Kum taşıma çoğu projede en son düşünülen kalem. Mikser ve kalıplama makinesi seçilir, aradaki taşıma "sonra hallederiz" denir, sonra hat saatte 40 ton isterken elevatör 25 ton taşır. İkinci el tesis alırken de aynı hata yapılıyor: makineler taşınıyor, bant ve elevatörler eski binaya göre ölçülendiği için yeni yerde yarısı işe yaramaz. Yerleşim planını taşımadan önce çizin.

İkinci el kum taşıma ekipmanı kontrol listesi

Bant: kalınlık, yırtık, ek yerleri; tambur kaplaması ve rulolar.
Elevatör: kova ve zincir aşınması, kasnak, gerdirme mesafesinin sonuna gelinmiş mi?
Titreşimli konveyör: yaylar, motor rulmanları, gövdede çatlak.
Pnömatik: tank vanaları ve contalar, basınç kabı belgeleri, dirseklerin et kalınlığı.
Boru ve çelik konstrüksiyon: yeni binaya uyar mı, yoksa yeniden imal mi edilecek?
Pano ve sensörler: seviye sensörleri, hız kontrol sensörleri çalışıyor mu?

Sık sorulan sorular

Yaş kum pnömatik taşınabilir mi?

Pratikte hayır. Nem ve bentonit boruda tıkanma yapar. Yaş kumda bant ve elevatör kullanılır.

Pnömatik taşıma kumu kırar mı?

Seyreltik fazda evet, tane kırılır ve toz artar. Yoğun fazda hız düşük olduğu için kırılma azdır.

Bant konveyörün eğimi ne kadar olabilir?

Düz bantta kum genelde 15–18° üzerinde geri kayar. Daha dik güzergahta elevatör veya kenarlı/kanatlı bant gerekir.

Kum taşıma ne kadar yer kaplar?

Bantlı sistem zemin ve konstrüksiyon ister. Dar binada pnömatik hat çatı ve duvar boyunca geçtiği için yer kazandırır.

İlgili sayfalar

ZENES ne yapar?

Kum devresini mikserden kalıplamaya, kalıp bozmadan siloya kadar tek çizimde ele alıyoruz. Debi ve güzergahı hesaplayıp bant, elevatör veya pnömatik seçimini yapıyor, yeni ya da ikinci el ekipmanla kuruyoruz. İkinci el tesis taşırken kum taşımayı yeni binaya göre yeniden ölçülendiriyoruz.